Asbestli Atık Bertarafı Nasıl Yapılır?

Asbest sökümü, malzeme binadan çıktığında bitmez. Sökülen levha ya da yalıtımın nereye gittiği, sürecin en çok gözden kaçan ama mevzuat açısından en net tanımlanmış bölümüdür. Bu yazıda atığın yolculuğunu şantiyeden bertaraf tesisine kadar anlatıyoruz.

Asbestli atık neden ayrıdır?

Asbestli yapı malzemeleri, Atık Yönetimi Yönetmeliği'nin atık listesinde 17 06 01\* (asbest içeren yalıtım malzemeleri) ve 17 06 05\* (asbest içeren inşaat malzemeleri) kodlarıyla yer alır. Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği de asbestin diğer yıkıntı atıklarından ayrı toplanmasını öngörür. Beton–tuğla molozuna karışan bir eternit levha, o molozun tamamını sorunlu hâle getirir.

Atığın yolculuğu

1. 01

   Bütün hâlde söküm

   Malzeme ıslatılarak, kırılmadan sökülür. Ne kadar bütün kalırsa paketleme o kadar güvenli ve kolay olur.

2. 02

   Çift kat paketleme

   Küçük parçalar ve yalıtımlar dayanıklı, sızdırmaz torbalara; levhalar kalın polietilen örtülere sarılarak çift kat paketlenir. Torbaların ağzı kapatılır, dış yüzeyleri temizlenir.

3. 03

   Etiketleme

   Her paket asbest uyarı etiketiyle işaretlenir.

4. 04

   Geçici depolama

   Paketler sahada kapalı ve kilitli bir alanda, taşıma gününe kadar kısa süre bekletilir. Açıkta, moloz yığınında ya da üstü açık konteynerde bekletilmez.

5. 05

   Lisanslı taşıma

   Atıklar tehlikeli atık taşıma lisansına sahip araçlarla taşınır; taşıma kayıt altına alınır.

6. 06

   Bertaraf

   Atıklar, bu atıkları kabul etmeye yetkili tesiste bertaraf edilir.

7. 07

   Belgeler

   Taşıma ve tesis kabul belgeleri söküm dosyasına eklenir; yıkım dosyasında ve maliklerde birer kopya saklanır.

Paketleme malzemeleri

Paketlemenin amacı basittir: atık, sahadan tesise kadar hiçbir noktada lif salmamalı ve dışarıdan bakan herkes içinde ne olduğunu anlamalıdır. Malzeme seçimi atığın türüne göre değişir.

Söküm sırasında kullanılan koruyucu ekipmanın ve temizlikte kullanılan malzemelerin de asbestli atık sayıldığı sık unutulur. Söküm iş planı bu atıkların nasıl toplanacağını da tanımlar.

Etikette neler yazar?

Etiketin ayrıntılı biçimi ilgili mevzuata ve bertaraf tesisinin kabul şartlarına göre belirlenir. Genel olarak bir asbestli atık paketinin üzerinde şunlar görülür:

• Paketin asbest içerdiğini belirten açık ve okunaklı bir uyarı
• Lifleri solumama ve paketi açmama yönünde bir güvenlik ifadesi
• Atığın atık kodu (17 06 01\* ya da 17 06 05\*)
• Atığın çıktığı yer ve atık üreticisi bilgisi

Etiket, taşıma sırasında yıpranmayacak şekilde dış torbaya ya da örtüye yapıştırılır. Etiketsiz bir paket, tesis girişinde sorun çıkarabilir.

Geçici depolama kuralları

Sahada bekleme süresi ne kadar kısa olursa o kadar iyidir; bekleme kaçınılmazsa şu kontrol listesi uygulanır:

• Paketler kapalı ya da üstü örtülü, kilitlenebilir veya çevresi kapatılmış bir alanda durur.
• Alan, diğer yıkım atıklarından ve moloz yığınlarından ayrıdır.
• Girişte asbest uyarı levhası bulunur; yetkisiz kişilerin erişimi engellenir.
• Paketler yağmur, rüzgâr ve iş makinesi trafiğinden korunur.
• Yırtılan ya da hasar gören bir paket hemen yeniden paketlenir.
• Bekleyen paketlerin sayısı ve türü kayıt altına alınır; taşıma sırasında bu kayıtla karşılaştırılır.

Belge zinciri: sahadan tesise

Tehlikeli atığın taşınması kayıt altında yapılır. Taşımalar, Bakanlığın çevrimiçi sistemi üzerinden düzenlenen ulusal atık taşıma formuyla izlenir; atığın kimden çıktığı, hangi araçla taşındığı ve hangi tesise teslim edildiği bu kayıtta birbirine bağlanır. Zincirin halkaları şunlardır:

1. 01

   Atık üreticisinin kaydı

   Atığın türü, kodu ve miktarı söküm sonunda belirlenir.

2. 02

   Taşıma kaydı

   Lisanslı taşıyıcı, atığı teslim alırken kayıt oluşturulur.

3. 03

   Tesis kabulü

   Bertaraf tesisi atığı teslim aldığında kabulü kayda geçer.

4. 04

   Teslim

   Kayıtların ve tesis kabul belgesinin kopyası atık sahibine ve söküm dosyasına verilir.

Zincirdeki herhangi bir halka eksikse, atığın nereye gittiği belgelenemez. Bu da yıkım dosyasında ve ileride olası bir denetimde soru işareti yaratır.

Malik olarak saklamanız gereken belgeler

Bu belgeler yıkım ruhsatı dosyasına girdikten sonra da bir kopyası sizde kalmalıdır. İşin baştan sona nasıl ilerlediğini yıkım öncesi asbest raporu adım adım yazımızda adım adım anlattık.

Malik ve müteahhit olarak kontrol etmeniz gerekenler

• Söküm teklifinde bertaraf ayrı bir kalem olarak yazılmış mı?
• Atıkların hangi lisanslı taşıyıcı ve hangi tesisle yönetileceği belli mi?
• Sahada atıkların nerede, ne kadar süre bekleyeceği planlanmış mı?
• İş bitiminde taşıma ve kabul belgeleri size teslim edilecek mi?

Bu soruların net yanıtları, sökümün mevzuata uygun tamamlandığını gösterir. Söküm sürecinin tamamı için asbest söküm ve bertaraf süreci, çatılar için eternit çatı söküm sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Küçük miktarlar: bir sundurma, birkaç levha

Ev sahiplerinin en sık sorusu, "birkaç eternit levha için de bu süreç gerekiyor mu?" olur. Miktar ne olursa olsun asbestli malzeme tehlikeli atıktır; evsel atığa, inşaat molozuna ya da boş bir araziye bırakılamaz. Küçük işlerde söküm ve bertaraf, birkaç işin bir arada planlanmasıyla ekonomik hâle getirilebilir.

Senaryo: müstakil evin arka bahçesinde tek bir sundurma

Bir ev sahibi, arka bahçedeki eski sundurmayı kaldırıp yerine yenisini yaptırmak istiyor. Levhalar gri, yer yer yosunlu, bir köşesi kırık. Doğru akış şöyledir:

1. Önce dokunmamak: Kırık köşe nemli bir örtüyle kapatılır, çevresi çocuklara ve evcil hayvanlara kapatılır. Bu dönemde yapılması gerekenler için evde asbest şüphesi yazımıza göz atabilirsiniz.
2. Değerlendirme ve numune: Levhalardan numune alınır ve analiz edilir.
3. Asbest tespit edilirse söküm: Levhalar ıslatılarak, vidaları sökülerek bütün hâlde indirilir; kırık parçalar ayrı torbalanır.
4. Paketleme ve etiketleme: Levhalar örtüye sarılır, torbalar çift kat kapatılır, hepsi etiketlenir.
5. Taşıma: Atık aynı gün ya da kısa süre içinde lisanslı taşıyıcıyla sahadan alınır; bahçede açıkta bekletilmez.
6. Belgeler: Ev sahibi, tesis kabul belgesinin bir kopyasını alır.

Yeni sundurmanın yapımı ancak bu adımlar bittikten sonra başlar. Aynı sokakta benzer işi olan komşuların birlikte planlama yapması, küçük işlerin organizasyonunu kolaylaştırabilir.

Yaygın yanlış bilinenler

• "Birkaç levhayı başka molozun altına koyarsak sorun olmaz." Karışan asbestli atık, bütün molozu tehlikeli atık hâline getirebilir ve yıkım atığının kabulünde sorun yaratır.
• "Levhaları gömmek ya da yakmak çözüm." Her ikisi de asbesti ortadan kaldırmaz; gömülen levha ileride kazıda tekrar ortaya çıkar, yakmak ise malzemeyi parçalayarak lif yayılımını artırabilir.
• "Levha bütün olduğu için normal atıktır." Bütün ya da kırık, asbestli malzeme tehlikeli atıktır; bütünlüğü yalnızca paketlemeyi kolaylaştırır.