Eternit (Asbestli) Çatı ve Cephe Levhası Söküm

Halk arasında "eternit" denen oluklu ve düz çatı levhaları, yıllarca Türkiye'de sanayi yapılarının, depoların, ahırların, sundurmaların ve müstakil evlerin çatılarında kullanıldı. Yasak öncesinde üretilmiş bu levhaların önemli bir kısmı çimentoya katılmış asbest lifleri içerir; teknik adıyla asbestli çimento (eternit nedir). Bursa'da özellikle sanayi bölgelerindeki eski atölye ve depolarda, köy ve yayla evlerinde, apartmanların kömürlük ve sundurmalarında hâlâ sık karşılaşılır.

Eternit levha sağlam ve yerinde durduğu sürece lif salma olasılığı düşüktür. Risk; levha kırıldığında, delindiğinde, taşlandığında, yüksek basınçlı suyla yıkandığında ya da yıllar içinde yüzeyi aşınıp ufalandığında ortaya çıkar. Çatı yenileme, güneş paneli kurulumu, yıkım ya da fırtına sonrası onarım gibi işler bu yüzden önce asbest sorusuyla başlamalıdır.

Her eternit asbestli mi?

Hayır. Asbest yasağından sonra üretilen lifli çimento levhalarda asbest yerine sentetik ya da selüloz lifler kullanılır ve bu levhalar dıştan eskileriyle çok benzer görünür. Levhanın üretim yılı biliniyorsa bir ipucu verir; bilinmiyorsa kesin sonuç numune analiziyle alınır. Levhadan küçük bir parça, ıslatılarak ve kırılmadan alınır; asbest analizi sonucuna göre söküm yöntemi belirlenir.

Eternit türleri: oluklu, düz ve cephe levhaları

"Eternit" tek bir ürün değil, asbestli çimentodan üretilmiş bir ürün ailesidir. Söküm yöntemi ve dikkat edilecek noktalar levhanın türüne göre değişir.

Yaşlanma belirtileri: levhanız ne durumda?

Eternit levhalar yıllar içinde güneş, yağmur, don ve kirlilikle yıpranır. Aşağıdaki belirtiler, levhanın durumunun bir uzman tarafından değerlendirilmesi gerektiğini gösterir. Bu belirtileri yalnızca yerden ya da çatı altından gözlemleyin; levhaya dokunmayın.

• Yüzeyde yosun, liken ve koyu lekeler: Yüzeyin aşınmaya başladığını ve nem tuttuğunu gösterir.
• Pürüzlenme ve lifli görünüm: Çimentonun aşınıp liflerin yüzeye yaklaştığının işareti olabilir.
• Çatlaklar ve kırık köşeler: Özellikle vida ve bağlantı noktalarının çevresinde.
• Kenarlarda ufalanma: Saçak ve dere kenarlarında dökülen parçalar.
• Sarkma ve dalgalanma: Levhanın ya da altındaki taşıyıcı sistemin zayıfladığını gösterebilir.
• Çatı altında toz ve kırıntı: Levhanın alt yüzeyinden dökülen parçalar varsa alan kullanılmadan önce değerlendirme yapılmalıdır.

Söküm nasıl yapılır?

1. 01

   Analiz ve planlama

   Levhanın asbestli olduğu analizle doğrulanır. Çatı alanı, levha sayısı, taşıyıcı sistemin durumu ve erişim (vinç, iskele, yürüme yolları) belirlenir; söküm iş planı hazırlanır.

2. 02

   Yüksekte çalışma önlemleri

   Çatı kenarlarına korkuluk, gerekirse güvenlik ağı; çalışanlara emniyet kemeri ve yaşam hattı kurulur. Levhaların üzerine doğrudan basılmaz, yük dağıtan yürüme platformları kullanılır. Güvenlik ekipmanları için inşaat korkuluk sistemleri sayfamıza göz atabilirsiniz.

3. 03

   Alanın ayrılması

   Çatının altındaki ve çevresindeki alan şeritle ayrılır, uyarı levhaları asılır; yetkisiz kişiler uzak tutulur.

4. 04

   Islatma

   Levha yüzeyi düşük basınçlı suyla ya da ıslatıcı katkılı suyla nemlendirilir. Yüksek basınçlı yıkama yapılmaz.

5. 05

   Bağlantıların sökülmesi

   Levhalar kırılmadan, bağlantı vidaları ve çivileri sökülerek tek tek alınır. Taşlama, kesme ve kırma yapılmaz; levhalar çatıdan aşağı atılmaz.

6. 06

   Paketleme

   Levhalar, kalın polietilen örtülerle sarılarak ya da tehlikeli atık için uygun büyük torbalara konarak çift kat paketlenir ve asbest uyarı etiketiyle işaretlenir.

7. 07

   Temizlik

   Oluk ve dereler, levhaların altındaki alan ve iskele yüzeyleri ıslak yöntemle ve HEPA filtreli süpürgeyle temizlenir; kırık parçalar toplanır.

8. 08

   Taşıma ve bertaraf

   Paketler lisanslı taşıyıcıyla tehlikeli atık bertaraf tesisine gönderilir; belgeler dosyalanır. Yeni çatı ancak bundan sonra kurulur.

Söküm sürecinin genel çerçevesi için asbest söküm ve bertaraf süreci sayfamızı okuyabilirsiniz.

Yüksekte çalışma önlemleri

Eternit çatı sökümünde en büyük anlık tehlike çoğu zaman lif değil, düşmedir. Önlemleri iş güvenliğindeki öncelik sırasıyla planlarız: önce çatıya çıkma ihtiyacını azaltmak, sonra herkesi koruyan toplu önlemler, en son kişisel donanım.

Kenar korumaları ve kişisel koruyucu donanımlar için inşaat korkuluk sistemleri ve iş güvenlik ekipmanları sayfamızda ayrıntı var.

Sık yapılan hatalar

• Levhayı yerinde kırıp küçültmek ya da taşlamayla kesmek: lif çıkışının en büyük nedeni.
• Eski eternitin üzerine yeni çatı kaplamak: sorunu ertelemekten ibarettir; ileride yıkım ya da onarımda iki kat iş çıkarır ve levhanın varlığı unutulabilir.
• Levhaları inşaat atığına ya da tarlaya bırakmak: asbestli atıklar tehlikeli atıktır; kontrolsüz bırakılması hem çevreyi hem de başkalarını tehlikeye atar.
• Çatıyı basınçlı suyla yıkamak ya da fırçalamak: aşınmış yüzeydeki lifleri serbest bırakır.
• Yüksekte çalışma önlemi almadan çatıya çıkmak.

Kısmi söküm ve onarım

Fırtına ya da dolu sonrası birkaç levhanın kırıldığı durumlarda tüm çatıyı sökmek her zaman gerekmez; ancak kırık levhalar da asbestli atık olarak toplanmalı ve yerine gelen levha asbestsiz olmalıdır. Kalan levhaların durumu değerlendirilir; yüzeyi aşınmış, çatlaklı ve yaşlı levhalarda uzun vadede toplu söküm daha güvenli ve ekonomik olabilir.

Güneş paneli ve çatı yenileme öncesi

Çatıya güneş enerjisi sistemi kurmak ya da çatıyı yenilemek, eternit çatılarda asbest sorusunu kaçınılmaz hâle getirir. Panel montajı; levhaların delinmesini, üzerlerinde yürünmesini ve bağlantı elemanlarının değiştirilmesini gerektirir. Bu işler asbestli bir levhada lif çıkışına yol açabilir. Ayrıca eski levhalar, panellerin ve montaj sisteminin yükünü güvenle taşımayabilir.

Bu yüzden önerimiz şu sıradadır:

1. 01

   Analiz

   Levhanın asbestli olup olmadığı numuneyle belirlenir.

2. 02

   Taşıyıcı sistemin değerlendirilmesi

   Aşıklar ve makasların yeni çatı ve panel yükünü taşıyıp taşımayacağı bir mühendisçe incelenir.

3. 03

   Söküm

   Levhalar asbestliyse panel montajından önce sökülür ve bertaraf edilir.

4. 04

   Yeni çatı ve panel

   Yeni kaplama ve panel sistemi sökümden sonra kurulur; böylece panellerin ileride çatı onarımı için yeniden sökülmesi gerekmez.

Eski levhanın üzerine panel kurmak kısa vadede masrafı düşürür gibi görünse de, levha ileride sökülmek zorunda kaldığında panellerin de sökülmesi gerekir.

Tarım yapıları, ahırlar ve depolar

Bursa'nın kırsal ilçelerinde ahır, samanlık, kümes, sera yanı depo ve alet barınaklarının çatılarında eternit levhalara sık rastlanır. Bu yapılarda işin kendine özgü yanları vardır:

• Hayvanlar ve yem: Söküm öncesinde hayvanlar ve açıkta bekleyen yem, ot ve ürünler alandan uzaklaştırılır ya da örtülür; kırık parçaların yeme karışması önlenir.
• Hafif taşıyıcı sistem: Ahşap ya da ince çelik aşıklar çoğu zaman yıpranmıştır; söküm sırasında taşıyıcı sistemin durumu ayrıca kontrol edilir.
• Erişim: Köy yollarında vinç ve kamyon erişimi önceden planlanır.
• Atıkların yerinde bırakılmaması: Sökülen levhaların tarla kenarına, dere yatağına ya da boş araziye bırakılması tehlikeli atığın kontrolsüz bırakılması demektir; levhalar paketlenip lisanslı tesise gönderilir.
• Yeniden kullanım yapılmaması: Sökülen eternit levhalar çit, kümes ya da barınak yapımında yeniden kullanılmamalıdır.

Atıkların nasıl yönetildiğini asbestli atık bertarafı nasıl yapılır yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.