Asbest minerallerini diğer minerallerden ayıran en belirgin özellik, liflere ayrılabilme yeteneğidir. Bir asbest demeti mekanik etkiyle boyuna yarıldıkça giderek incelen lifler ortaya çıkar. Bu lifler havada uzun süre asılı kalabilir ve solunum yoluyla akciğerin derin bölgelerine ulaşabilir.
WHO Lif Tanımı
Dünya Sağlık Örgütü'nün 1997 yılında yayımladığı havada lif konsantrasyonu belirleme yöntemi, sayım yapılırken hangi parçacığın "lif" kabul edileceğini şu ölçütlerle tanımlar:
| Ölçüt | Değer |
|---|---|
| Uzunluk | 5 µm'den büyük |
| Çap (genişlik) | 3 µm'den küçük |
| Boy/en oranı | 3:1'den büyük |
Bu tanım, liflerin asbest olup olmadığını değil, sayılabilir boyutta olup olmadığını belirler. Aynı ölçütler NIOSH 7400 gibi yaygın hava örneklemesi yöntemlerinde de esas alınır.
Lif Boyutları Neden Önemlidir?
Bilimsel çalışmalar, liflerin biyolojik etkisinin büyük ölçüde boyutlarına, akciğerdeki kalıcılıklarına ve dozuna bağlı olduğunu gösterir. İnce lifler solunum yollarında daha derine ilerleyebilir; uzun lifler ise vücudun savunma hücreleri tarafından tam olarak temizlenemeyebilir. Uzun süreli ve yoğun maruziyet asbestoz ile, maruziyetin kendisi de akciğer kanseri ve mezotelyoma ile ilişkilendirilir.
Lifler Nasıl Ölçülür?
Havadaki lifler, bilinen hacimde havanın bir membran filtreden geçirilmesiyle toplanır. Filtre daha sonra mikroskop altında incelenir:
- Faz kontrast mikroskobu, WHO tanımına uyan tüm lifleri sayar ancak asbest liflerini diğer liflerden ayırt edemez.
- Elektron mikroskobu, optik mikroskobun göremeyeceği kadar ince lifleri görüntüleyebilir ve element analiziyle lif türünü belirleyebilir.
Toplu malzeme numunelerinde ise asbest varlığı ve türü polarize ışık mikroskobu ile belirlenir.
Sık Sorulan Sorular
Asbest lifleri gözle görülebilir mi?
Tek tek asbest lifleri çıplak gözle görülemez. Gözle fark edilen toz veya lifli demetler binlerce ince liften oluşabilir; ancak görünür toz olmaması, havada lif bulunmadığı anlamına gelmez.
Kaynaklar ve ileri okuma
- WHO (1997) – Determination of airborne fibre number concentrations: a recommended method, by phase-contrast optical microscopy (membrane filter method)
- IARC Monographs Volume 100C: Arsenic, Metals, Fibres, and Dusts
- NIOSH – National Institute for Occupational Safety and Health
Mevzuat metinleri değişebilir; bağlayıcı hüküm için Resmî Gazete ve Mevzuat Bilgi Sistemi esas alınmalıdır.