Asbest mineralleri iki gruba ayrılır: serpantin ve amfibol. Serpantin tarafında tek bir mineral vardır, o da krizotildir. Amfibol tarafında beş asbest türü sıralanır. Ortak yanları lif biçimi: düz, sert, iğne gibi. Kırıldıklarında enine değil boyuna ayrılırlar; her ayrılmada biraz daha incelir, bu yüzden havada uzun süre asılı kalabilirler.
Amfibol Grubundaki Türler
| Tür | Yaygın adı | Binalarda tipik kaynak |
|---|---|---|
| Amosit | Kahverengi asbest | Yalıtım levhaları, boru ve kazan yalıtımları |
| Krokidolit | Mavi asbest | Püskürtme yalıtım, bazı asbestli çimento ürünleri |
| Tremolit | – | Talk, vermikülit gibi minerallerde kirletici |
| Aktinolit | – | Genellikle kirletici olarak |
| Antofillit | – | Sınırlı kullanım, kirletici olarak |
İkisi ticari maldı: amosit ve krokidolit. Tremolit, aktinolit ve antofillit ise başka mineral yataklarına eşlik eden kirleticiler olarak ürünlerin içine karıştı.
Krizotilden Farkları
Amfibol lifleri zincir silikat sınıfındadır: bileşimlerinde demir, magnezyum, kalsiyum ya da sodyum bulunur, bu da onları krizotilin magnezyum silikat yapısından ayırır. Krizotilin lifi kıvrımlı ve esnektir; amfibolünki çubuk gibi. Fark gözle değil, mikroskopta görülür. Bilimsel literatür amfibol liflerinin akciğer dokusunda daha uzun süre kalıcı olduğunu belirtir. Ne var ki IARC tür ayrımına gitmez ve tüm asbest türlerini Grup 1 kanserojen sayar. Tür bilgisi risk değerlendirmesinde işe yarar. Ama hiçbir asbest türü "zararsız" değildir.
Nasıl Tespit Edilir?
Renge bakarak tür ayırt edilmez. "Mavi" ve "kahverengi" adları ham mineralden kalmadır. Malzeme numunelerinde tür tayinini PLM analizi yapar. Mikroskopta lifin optik özellikleri, sönme açısı ve dispersiyon boyama renkleri okunur; bu üçü birlikte türü verir. Tremolit ile aktinolit gibi birbirine yakın türlerin ayrımında ya da lifler iyice inceldiğinde elektron mikroskobu ve element analizi destek olarak devreye girer.
Sık Sorulan Sorular
Amfibol asbest yalnızca eski sanayi tesislerinde mi bulunur?
Hayır. Amosit ve krokidolit içeren yalıtım malzemeleri konutların, okulların ve ticari binaların kazan dairelerinde, tesisat borularında, tavan boşluklarında da karşımıza çıkar. Bir yapıda ne olduğu ancak yerinde inceleme ve laboratuvar analiziyle netleşir.
Kaynaklar ve ileri okuma
Mevzuat metinleri değişebilir; bağlayıcı hüküm için Resmî Gazete ve Mevzuat Bilgi Sistemi esas alınmalıdır.