Asbest Analizi ve Numune Alma

Bir malzemenin asbest içerip içermediği gözle anlaşılmaz. Eternit bir levha, eski bir boru yalıtımı, kazan kapağındaki bir conta; asbestli de olabilir, olmayabilir de. Kesin yanıtı yalnızca laboratuvar verir.

Analiz hizmetimiz iki parçalı: sahada doğru numuneyi güvenle almak ve laboratuvar sonucunu yapının diliyle okumak. Tek bir şüpheli malzeme için de çalışıyoruz, bir binanın tamamı için de. Bina genelinde çalışıyorsak analizi asbest envanter raporunun içinde planlarız.

Ne zaman asbest analizi yaptırmalısınız?

• Tadilat öncesi: Kazan dairesi yenileme, çatı değişimi, eski yer karolarının sökülmesi, tesisat yenileme… Dokunacağınız malzemeden şüpheleniyorsanız işe başlamadan.
• Hasar görmüş bir malzeme varsa: Kırılmış, ufalanan ya da tozuyan eski bir levha veya yalıtım gözünüze çarptığında.
• Alım–satım ve kiralama öncesi: Yeni kullanıcının yapıyı tanıması için; özellikle eski sanayi, depo ve atölye yapılarında.
• Yıkım öncesi: Burada tekil analiz yetmez, tüm yapıyı kapsayan envanter gerekir.

Numune nasıl alınır?

İşin yarısı sahada biter. Yanlış noktadan alınmış ya da iki malzemeyi birbirine karıştırmış bir numune, laboratuvar ne kadar iyi olursa olsun yanlış sonuç verir. Sahada şu esaslarla çalışıyoruz:

1. 01

   Malzeme gruplaması

   Yapıdaki şüpheli malzemeleri türüne, görünümüne ve uygulandığı döneme göre gruplarız. Her gruptan temsil edici sayıda numune alınır. Farklı görünen her malzeme ayrı bir gruptur.

2. 02

   Alanın hazırlanması

   Numune noktasının altını örteriz, çevredeki kişileri uzaklaştırırız. Numuneyi alan kişi uygun solunum koruyucu ve tek kullanımlık tulum giyer.

3. 03

   Islatma ve kesme

   Nokta hafifçe ıslatılır. Malzemeden el aletleriyle, bütün katmanları içine alan küçük bir parça kesilir. Toz çıkaran elektrikli alet kullanmayız.

4. 04

   Paketleme ve etiketleme

   Numune sızdırmaz poşete girer, ikinci bir poşetle kapatılır; üzerine numune numarası, tarih ve konum yazılır.

5. 05

   Noktanın onarılması

   Numune aldığımız yeri uygun bir dolgu ya da bantla kapatırız. Malzeme yerinde kalacaksa lif salmaması gerekir.

6. 06

   Kayıt

   Her numunenin fotoğrafını çeker, kat planında işaretleriz. Laboratuvardan gelen sonuç bu kayıtla eşleşir.

Laboratuvarda nasıl analiz edilir?

Yıkım öncesi envanterde numunelerin analizi, Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik gereği Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılır. Yapı malzemesi numunelerinde en yaygın yöntem polarize ışık mikroskobu (PLM) analizidir. Lifler, optik özellikleriyle — renk, kırılma indisi, uzama işareti, sönüm açısı — ve dispersiyon boyama tekniğiyle tanınır. Yöntemin uluslararası karşılığını ISO 22262-1 ve ABD Çevre Koruma Ajansı'nın (EPA) yapı malzemeleri yöntemi gibi belgelerde bulursunuz.

Yöntemleri tek tek açtığımız sözlük maddeleri burada: PLM analizi ve faz kontrast mikroskobu.

Sonuç raporunda ne yazar?

Laboratuvar raporunda her numune için şunları görürsünüz:

• Numune kimliği ve tanımı — sahadaki etiketle aynı numara, malzemenin kısa tanımı
• Asbest var / yok — "tespit edilmedi" ifadesi, yöntemin algılama sınırları içinde asbest görülmediği anlamına gelir
• Asbest türü — krizotil (beyaz asbest) ya da amfibol grubu (amosit, krokidolit, tremolit vb.)
• Diğer lifler — cam yünü, selüloz gibi asbest olmayan lifler de not edilebilir

Laboratuvar raporu tek başına "ne yapmalıyım?" sorusunu yanıtlamaz. Sonucu; malzemenin konumu, miktarı, gevrekliği ve planladığınız işle birlikte okuruz. Yerinde yönetilebilir mi, sökülmesi mi gerekir, söküm hangi önlemlerle yapılmalı? Raporu kendi başınıza okumak isterseniz asbest analiz raporu nasıl okunur yazımızda örneklerle gösterdik.

Analiz sonrası seçenekler

• Asbest tespit edilmedi: Planladığınız işe normal önlemlerle devam edebilirsiniz. Ulaşamadığımız başka şüpheli malzemeler varsa onları ayrıca ele alırız.
• Asbest tespit edildi, malzeme sağlam ve ona dokunulmayacak: Yerinde bırakıp etiketlemek ve durumunu izlemek bir seçenek olabilir. Kapsülleme gibi yöntemleri de burada konuşuruz.
• Asbest tespit edildi, malzemeye dokunulacak ya da yapı yıkılacak: Yetkili ekiple söküm ve bertarafı planlarız.

Katmanlı ve karışık malzemelerde numune

Yapı malzemelerinin çoğu tek parça değildir. Bir zemin kaplaması; üstteki karo, altındaki yapıştırıcı ve en altta şap katmanından oluşur. Bir boru yalıtımında dış kılıf, yalıtım dolgusu ve boruya yapışmış artıklar vardır. Katmanlardan biri asbestli, ötekiler asbestsiz olabilir. Numune alırken ve laboratuvardan analiz isterken şu ayrımları gözetiyoruz:

Katmanları tek bir numunede karıştırırsanız iki şey olabilir: asbestli ince bir katman sonuçta kaybolur ya da asbestsiz bir katman gereksiz yere asbestli sayılır. Hangi yapı elemanında hangi katmana bakmak gerektiğini binada asbest nerelerde bulunur yazımızda ayrıntılandırdık.

Laboratuvarın yetkisini nasıl doğrularsınız?

Yıkım öncesi envanter için yapılan analizlerde laboratuvarın Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yetkilendirilmiş olması bir tercih değil, yönetmelik şartı. Başka amaçlarla yaptırdığınız analizlerde de aynı güvenceyi arayın. Elinize gelen raporu kabul etmeden önce şu beş şeye bakın:

• Laboratuvarın kimliği: Analizi yapan laboratuvarın adı ve adresi raporda açıkça yazıyor mu?
• Yetki belgesi: Yetki belgesinin bir örneğini laboratuvardan isteyin; güncelliğini Bakanlık kaynaklarından doğrulayabilirsiniz.
• Kapsam: Yetki, yapı malzemesinde asbest analizini kapsıyor mu? Hava ölçümü ile malzeme analizi ayrı işlerdir.
• Yöntem: Kullanılan analiz yöntemi raporda yazıyor mu?
• İmza ve tarih: Rapor imzalı ve tarihli mi, numune numaraları saha kayıtlarıyla tutuyor mu?

Belediyeye gidecek bir dosyada bunlardan biri eksikse rapor geri döner. Geri dönen her rapor, yıkım takvimini bir hafta kaydırır.

Numune zinciri: sahadan rapora kayıt

Laboratuvar sonucu, ancak o sonucun hangi malzemeye ait olduğu kesin olarak bilindiğinde işe yarar. Bu nedenle her numune için sahadan rapora kesintisiz bir kayıt zinciri tutarız:

1. 01

   Numune numarası

   Her numuneye sahada benzersiz bir numara verilir; aynı numara poşete, fotoğrafa ve kat planına yazılır.

2. 02

   Saha formu

   Numunenin alındığı kat, mahal, yapı elemanı, malzeme tanımı, tarih ve numuneyi alan kişi forma işlenir.

3. 03

   Teslim kaydı

   Numuneler laboratuvara bir teslim listesiyle gönderilir; listede numune sayısı ve numaraları yer alır.

4. 04

   Sonuç eşleştirmesi

   Laboratuvar sonucu geldiğinde her sonuç numara üzerinden saha kaydıyla eşleştirilir; eşleşmeyen bir kayıt varsa rapora geçmeden açıklığa kavuşturulur.

5. 05

   Arşiv

   Fotoğraflar, formlar ve laboratuvar raporu birlikte saklanır; ileride söküm ekibi ya da denetim birimi hangi malzemenin nereden alındığını görebilir.

Malzeme analizi ile hava ölçümü arasındaki fark

İki analiz sık karıştırılır; ancak farklı soruları yanıtlarlar ve farklı zamanlarda yapılırlar.

Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, havadaki lif ölçümünün faz kontrast mikroskobuyla ve WHO'nun 1997 yöntemiyle yapılmasını öngörür; çalışanlar için sınır değer 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama olarak 0,1 lif/cm³'tür. Bu değer bir hava ölçümü değeridir; malzeme analiz raporunda karşılığı yoktur. Hava ölçümünün söküm sürecindeki yeri için asbest söküm ve bertaraf süreci sayfamıza bakmanızı öneririz.

Sık yapılan hatalar

• Tek numuneyle tüm yapıya karar vermek: Çatıdan alınan bir numune, kazan dairesindeki yalıtım hakkında bilgi vermez.
• Yalnızca yüzeyden kazımak: Alttaki katmanlar numuneye girmez; asbestli yapıştırıcı ya da astar atlanabilir.
• Farklı malzemeleri aynı poşete koymak: Hangi malzemenin asbestli olduğu anlaşılamaz, tüm numuneler yeniden alınır.
• Numuneyi kırarak ya da matkapla almak: Hem numune alan kişiyi hem ortamı liflere maruz bırakır.
• Yetkisi doğrulanmamış bir laboratuvara göndermek: Yıkım dosyası için geçerli olmayan bir rapor, analizin tekrarlanması demektir.
• "Tespit edilmedi" sonucunu genellemek: Sonuç yalnızca analiz edilen malzeme için geçerlidir; incelenmeyen alanlar ayrıca değerlendirilir.