Bir ortamda asbest bulunup bulunmadığı malzeme analiziyle, o ortamda çalışanların ne kadar life maruz kaldığı ise hava ölçümüyle belirlenir. Lif sayımı, bu ikinci sorunun sayısal cevabını üreten işlemdir. Sonuç bir belge değil, bir sayıdır: santimetreküp havada kaç lif bulunduğu.
Hangi parçacık "lif" sayılır?
Sayımın anlamlı olması için kuralın her yerde aynı olması gerekir. Asbest mevzuatı, lif sayımında kullanılacak tanımı net biçimde verir: uzunluğu 5 mikrometreden büyük, eni 3 mikrometreden küçük ve boy/en oranı 3'ten büyük parçacıklar lif olarak sayılır. Bu tanımın ayrıntısı asbest lifi maddesinde ele alınmıştır.
Tanım boyutsaldır; kimyasal değildir. Yani sayımda cam yünü ya da selüloz lifi de aynı ölçülere uyuyorsa sayıya dahil olur. Sayım sonucunun "toplam lif" olarak yorumlanmasının nedeni budur.
Sayım nasıl yapılır?
Ölçüm, sayımdan önce örneklemeyle başlar. Kalibre edilmiş bir pompa, bilinen hacimde havayı membran filtreden geçirir; lifler filtre yüzeyinde tutulur. Ardından filtrenin bir bölümü hazırlanır ve mikroskop altında belirli sayıda görüş alanı taranır. Sayılan lif sayısı, taranan alan ve geçirilen hava hacmi birlikte kullanılarak konsantrasyon hesaplanır.
Rutin ölçümlerde kullanılan mikroskopi yöntemi faz kontrast mikroskobudur. Lif türünün belirlenmesi gerektiğinde ya da çok ince lifler önem taşıdığında elektron mikroskobuna başvurulur.
Sonuç neyle karşılaştırılır?
Türkiye'de asbest mevzuatı, çalışanların maruz kalabileceği hava konsantrasyonu için 0,1 lif/cm³ sınır değerini tanımlar; bu değer sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalama olarak uygulanır. Sayım sonucu bu sınır değerle karşılaştırılır.
Sonuç tek başına bir yargı değildir. Aynı sayı, hangi noktadan, hangi süreyle ve hangi çalışma aşamasında alındığına göre farklı şeyler anlatır. Bu yüzden ölçüm noktaları ve zamanlaması, işe başlamadan önce söküm iş planında belirlenir.
Nerelerde kullanılır?
- Söküm sırasında çalışanların solunum bölgesinde ve kapalı alanın çevresinde izleme
- Kapalı alandan dışarıya sızıntı olup olmadığının kontrolü
- Söküm bittikten sonra alanın yeniden kullanıma açılmadan önce doğrulanması
- Kullanımdaki binalarda şüphe üzerine yapılan ortam değerlendirmeleri
Sık Sorulan Sorular
Lif sayımı sonucu düşük çıkarsa binada asbest yok mudur?
Hayır. Düşük sonuç, ölçüm anında havada belirgin bir lif yükü olmadığını gösterir; yapıdaki malzemenin asbest içerip içermediğini göstermez. Malzemede asbest olup olmadığı numune analiziyle belirlenir.
Evimde lif sayımı yaptırmalı mıyım?
Sağlam ve hasarsız malzemelerin bulunduğu bir konutta rutin hava ölçümü genellikle ilk adım değildir. Önce şüpheli malzemenin belirlenmesi ve gerekiyorsa numune alınması daha anlamlıdır. Hava ölçümü, söküm çalışmaları ve hasarlı malzeme bulunan durumlar için daha uygundur.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
- HSE — HSG248 Asbestos: The analysts' guide
- HSE — Asbestos
Mevzuat metinleri değişebilir; bağlayıcı hüküm için Resmî Gazete ve Mevzuat Bilgi Sistemi esas alınmalıdır.