Asbest Analiz Raporu Nasıl Okunur?

Laboratuvardan gelen rapor çoğu zaman tek sayfadır: üstte laboratuvarın künyesi, altta birkaç satırlık bir tablo. İnsanın aklına gelen ilk soru da hep aynıdır — şimdi ne olacak? O birkaç satır, bir yıkımın takvimini de bir tadilatın yöntemini de belirleyebilir. Satırların ne söylediğini, neyi söylemediğini ve sonucun bir sonraki adıma nasıl döndüğünü sırayla ele alalım.

Raporda neler bulunur?

Örnek bir sonuç tablosu

Şu tablo tamamen örnektir; gerçek bir yapıya ya da laboratuvara ait değildir. Amacı tek: satırların kâğıt üzerinde nasıl durduğunu ve nasıl okunacağını göstermek. Her laboratuvarın kendi düzeni olduğu için sütun adları birebir aynı çıkmaz.

Bu beş satırda gözden kaçmaması gereken üç şey var. N-03'ün iki katmanı ayrı sonuç almış. N-04'te lif bulunmuş, fakat asbest olmayan bir lif olarak tanımlanmış. Konum sütunu ise laboratuvarın bilgisi değildir; sahadaki kaydın bilgisidir ve envanterdeki satırla birebir örtüşmesi beklenir.

"Tespit edilmedi" ne demek?

Bu ifade tek bir şeyi söyler: kullanılan yöntemin algılama sınırları içinde, o numunede asbest görülmemiştir. İki şeyin karıştırılmaması gerekir:

• Sonuç yalnızca o numune için geçerlidir. Aynı gruptan sayılan malzemenin temsil edici alınıp alınmadığı, numune alma planının sorumluluğundadır.
• "Tespit edilmedi" ile "incelenmedi" aynı şey değildir. Envanter raporu, erişilemeyen alanları kendi başlığı altında göstermelidir.

"Tespit edilmedi"nin sınırları

Her analiz yönteminin bir algılama sınırı vardır. Asbesti çok düşük oranda içeren ya da lifleri çok ince olan malzemelerde optik mikroskopla sonuca varmak zorlaşır. Laboratuvar böyle bir şüphe gördüğünde raporun altına not düşer; kimi zaman elektron mikroskobu gibi ek bir yöntem önerir. O notu atlamayın. Rapordaki en küçük puntolu satır, çoğu zaman sonucun kesinliğini anlatan satırdır.

Sonucu okurken kendinize şunları sorun:

• Numune, malzemenin tüm kalınlığını ve varsa tüm katmanlarını içeriyor mu?
• Aynı grupta sayılan malzemeler gerçekten aynı ürün mü, yoksa farklı dönemlerden mi?
• Laboratuvar, sonucun yanında bir sınırlama ya da ek analiz önerisi yazmış mı?

Katmanlı numuneler: tek numune, birden fazla sonuç

Yer karosu ile altındaki yapıştırıcı, sıva ile üzerindeki kaplama, çatı levhası ile üzerindeki bitümlü örtü… Bunların hepsi katmanlı malzemedir. Katmanlar birbirinden bağımsız ürünlerdir: biri asbestli, diğeri asbestsiz çıkabilir. Örnek tabloda olduğu gibi, üstteki karo temiz gelirken alttaki siyah yapıştırıcıda krizotil bulunabilir. Sahada o yapıştırıcı karo kaldırılmadan görünmez bile; numune alan kişi karoyu sökmezse alt katman hiç fark edilmez.

İyi bir raporda katmanlar ayrı ayrı tanımlanır ve her biri kendi sonucunu alır. Katmanlı bir malzeme için tek satır görüyorsanız, hangi katmanın analiz edildiğini sorun. Söküm yöntemini belirleyen, en riskli katmanın sonucudur.

Laboratuvarın yetkisini kontrol etmek

Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik md. 16, yıkım öncesi envanter için numune alma ve analizin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılmasını şart koşar. Rapor elinize geçtiğinde beş dakikanızı ayırıp şu satırları arayın:

1. 01

   Laboratuvarın adı ve adresi

   Raporun başlığında açıkça yazmalıdır.

2. 02

   Yetki bilgisi

   Laboratuvarın ilgili yetkiye sahip olduğunu gösteren bilgi raporda ya da teslim edilen belgelerde yer almalıdır; emin değilseniz yetki belgesinin bir kopyasını isteyin.

3. 03

   Numune kabul ve analiz tarihleri

   Sahadaki numune alma tarihiyle tutarlı olmalıdır.

4. 04

   Numune numaraları

   Envanter raporundaki numaralarla birebir eşleşmelidir.

5. 05

   İmza ve onay

   Analizi yapan ve onaylayan kişilerin bilgisi bulunmalıdır.

Malzeme analizi ile hava ölçüm raporu arasındaki fark

Sahada en sık karışan iki belge bunlardır. Adları birbirine benzer, sordukları soru ise apayrıdır:

Hava ölçümünde çıkan değer, Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 11'deki 8 saatlik ağırlıklı ortalama sınır değerle, yani 0,1 lif/cm³ ile karşılaştırılır. Faz kontrast yöntemi belirli boyuttaki lifleri sayar; saydığı lifin asbest olup olmadığını ayırt etmez. Sonuç bu yüzden tek başına değil, malzeme analiziyle yan yana okunur. İki belge iki ayrı soruya bakar: malzeme analizi "asbest nerede?" diye sorar, hava ölçümü "çalışma sırasında ortam güvenli mi?" diye.

Asbest türü neden yazılır?

Asbest, altı mineralin ortak adıdır. Krizotil (beyaz asbest) Türkiye'deki yapı malzemelerinde, özellikle eternit levhalarda en sık rastlanan türdür. Amosit (kahverengi) ve krokidolit (mavi) gibi amfibol türleri ise bazı yalıtım ve özel ürünlerde karşımıza çıkar. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı asbestin bütün türlerini insanda kanserojen (Grup 1) sayar; türün rapora yazılması, söküm önlemlerini ve risk değerlendirmesini planlayan ekibin işine yarar.

Yüzde (%) değer neden her raporda yok?

Yapı malzemesi analizinde aranan şey asbestin varlığı ve türüdür. Kimi laboratuvar yaklaşık bir oran da yazar. Oranın düşük çıkması durumu değiştirmez: asbest bulunan malzeme, yüzdesi ne olursa olsun asbestli malzeme gibi yönetilir.

Sonuçtan karara: bir örnek

Bir apartmanın envanterinden üç satır alalım:

1. Sundurma çatısı, oluklu levha — krizotil tespit edildi. Karar: yıkımdan önce eternit çatı olarak söküm planına alınır. Bkz. eternit çatı söküm.
2. Kazan dairesi, boru dirsek yalıtımı — amosit tespit edildi. Karar: gevrek olabileceği için kapalı alan ve negatif basınçla söküm planlanır.
3. Merdiven boşluğu, yer karosu — tespit edilmedi. Karar: asbest açısından ek önlem gerekmez; normal yıkım atığı olarak yönetilir.

Laboratuvarın verdiği şey üç satırdı; sökümün kapsamını ve önlemlerini belirleyen ise envanter raporu oldu. Raporun nasıl kurulduğunu asbest envanter raporu sayfamızda, numunenin nasıl alındığını numune alma ve analiz sayfamızda bulursunuz.