Her asbest içeren malzeme aynı kolaylıkla lif salmaz. Lif salım potansiyelini belirleyen en önemli etken, liflerin malzeme içinde ne kadar sıkı bağlandığıdır. Gevrek (friable) ve gevrek olmayan (non-friable) ayrımı, söküm yönteminin ve alınacak önlemlerin belirlenmesinde temel ölçütlerden biridir.
Gevrek ve Gevrek Olmayan Malzeme Karşılaştırması
| Özellik | Gevrek (friable) | Gevrek olmayan (non-friable) |
|---|---|---|
| Yapı | Yumuşak, lifli, gözenekli | Sert, bağlayıcı içinde sıkı |
| Lif salımı | Hafif temasla bile yüksek olabilir | Sağlamken düşük, işlem görünce artar |
| Tipik örnekler | Püskürtme yangın yalıtımı, boru ve kazan yalıtımı, akustik sıva, bazı yalıtım levhaları | Asbestli çimento levhalar, vinil yer karoları, bitümlü ürünler |
| Söküm yaklaşımı | Kapalı alan, negatif basınç, dekontaminasyon | Kontrollü, bütün halde söküm ve paketleme |
Durum Değişirse Sınıf da Değişebilir
Gevrek olmayan bir malzeme her koşulda öyle kalmaz. Asbestli çimento levhalar yıllar içinde hava koşullarıyla aşınabilir; yer karoları kırılabilir, taşlanabilir veya zımparalanabilir. Bu durumlarda malzeme fiilen gevrek davranış göstererek önemli miktarda lif salabilir. Bu nedenle sınıflandırma yalnızca malzeme türüne göre değil, yerinde gözlenen fiziksel duruma göre de yapılır.
Söküm Açısından Önemi
Gevrek malzemelerin sökümü, lif yayılımını engellemek için daha sıkı mühendislik önlemleri gerektirir. Çalışma alanı plastik örtüyle kapatılır, negatif basınç üniteleriyle havası HEPA filtreden geçirilerek dışarı atılır ve çalışanlar dekontaminasyon ünitesi üzerinden giriş çıkış yapar. Hangi yöntemin uygulanacağı, işe başlamadan önce hazırlanan söküm iş planı içinde tanımlanır.
Sık Sorulan Sorular
Gevrek olup olmadığı nasıl anlaşılır?
İlk değerlendirme yerinde, malzemenin sertliği ve durumu gözlemlenerek yapılır. Ancak kontrolsüz biçimde bastırmak veya kazımak lif salımına yol açabileceği için bu işlem eğitimli kişilerce, uygun korunma önlemleriyle ve numune alma sürecinin parçası olarak yürütülmelidir.
Kaynaklar ve ileri okuma
- U.S. EPA – Asbestos
- HSE – Asbestos
- T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi – Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
Mevzuat metinleri değişebilir; bağlayıcı hüküm için Resmî Gazete ve Mevzuat Bilgi Sistemi esas alınmalıdır.