Eternit, asbest liflerinin çimentoyla bağlanmasıyla üretilen çatı levhası ve borulara halk arasında verilen addır; teknik adı asbestli çimentodur ve lifler bu malzemede donatı görevi görür. "Eternit" adı aslında bu ürünleri üreten bir markadan gelir; ancak zamanla asbest içeren oluklu çatı levhaları için genel bir ad haline gelmiştir. Günümüzde aynı görünümde, asbest içermeyen lif takviyeli çimento levhalar da üretildiği için "eternit" sözcüğü tek başına malzemenin asbestli olduğunu kanıtlamaz.
Nerelerde Kullanılmıştır?
Asbestli çimento hafif, ucuz ve dayanıklı olduğu için özellikle tarım yapılarında, sanayi tesislerinde ve müstakil konutlarda yaygın kullanılmıştır:
- Oluklu ve düz çatı levhaları, mahya ve saçak parçaları
- Cephe kaplama panelleri ve bölme levhaları
- İçme suyu, atık su ve yağmur suyu boruları
- Baca boruları, havalandırma kanalları ve su depoları
- Bahçe saksıları ve pencere denizlikleri
Bu ürünlerde en çok krizotil kullanılmış, bazı ürünlere amosit veya krokidolit de eklenmiştir.
Risk Ne Zaman Artar?
Asbestli çimento, lifleri bağlayıcı matris içinde tutulduğu için gevrek olmayan malzeme sınıfındadır. Sağlam bir levha, üzerinde işlem yapılmadığı sürece sınırlı miktarda lif salar. Ancak şu durumlar lif salımını belirgin biçimde artırır:
- Levhanın kırılması, kesilmesi, delinmesi veya taşlanması
- Yüzeyin tel fırça ya da basınçlı suyla temizlenmesi
- Uzun yıllar hava koşullarına maruz kalarak yüzeyin aşınması ve tozuması
- Yangın sonrası parçalanma
Bu nedenle eternit çatıların üzerine basmak, kırarak sökmek veya kesmek önerilmez. Sökümün, levhaları bütün halde indirmeye, nemlendirmeye ve uygun şekilde paketlemeye dayalı yöntemlerle yapılması gerekir.
Söküm ve Bertaraf
Asbestli çimento atıkları tehlikeli atık kapsamında değerlendirilir. Türkiye'de asbest söküm işleri, Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik çerçevesinde yetkilendirilmiş ekiplerce yürütülür. Eternit çatı sökümü planlanmadan önce levhalardan numune alınıp analiz edilmesi, gerekli önlemlerin doğru belirlenmesini sağlar.
Sık Sorulan Sorular
Eternit çatının üzerini boyamak çözüm müdür?
Uygun bir kaplama, yıpranmış yüzeyde lif salımını geçici olarak azaltabilir; ancak asbesti ortadan kaldırmaz. Boyama öncesi yüzey hazırlığı da lif salımına yol açabileceğinden işlem kontrollü yapılmalıdır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- HSE – Asbestos
- U.S. EPA – Asbestos
- T.C. Mevzuat Bilgi Sistemi – Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
Mevzuat metinleri değişebilir; bağlayıcı hüküm için Resmî Gazete ve Mevzuat Bilgi Sistemi esas alınmalıdır.