Evde Asbest Şüphesi: Ne Yapmalı, Ne Yapmamalı?

Eski bir evin çatısında eternit levhalar, bodrumda eski bir kalorifer borusunun beyaz yalıtımı ya da mutfak tadilatında kaldırılan eski yer karoları… Asbest şüphesi çoğu zaman böyle, gündelik bir işin ortasında ortaya çıkar. İlk tepki genellikle ya endişe ya da "bir şey olmaz" rahatlığıdır. İkisi de doğru değil. Asbestin tehlikesi, lifler havaya karıştığında ortaya çıkar; bu yüzden doğru adımlar sakin ama dikkatli olmaktır.

Evde asbest olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Evde asbest olup olmadığı gözle anlaşılmaz; görünüm yalnızca şüpheyi doğru yere yöneltir. İlk ipucu yapım yılıdır: Türkiye'de asbest 31 Aralık 2010'da yasaklandı, bu tarihten önce yapılmış ya da tadilat görmüş evlerde ihtimal vardır. Sonra yaygın malzemelere bakılır: eternit çatı ve cephe levhaları, kalorifer ve sıcak su borularının yalıtımı, eski vinil yer karoları ve yapıştırıcıları, asbestli çimento baca ve atık su boruları. Kesin cevabı yalnızca yetkili laboratuvarda yapılan numune analizi verir. Hangi malzemenin nerede çıktığını binada asbest nerelerde bulunur yazımızda oda oda anlattık.

Yapılması gerekenler

1. Malzemeye dokunmayın. Sağlam bir malzeme yerinde durduğu sürece lif salma olasılığı düşüktür.
2. Hasarlıysa alanı kapatın. Kırılmış, ufalanan ya da tozuyan bir malzeme varsa o odayı ya da bölümü kullanmayın; kapıyı kapatın, çocukları ve evcil hayvanları uzak tutun.
3. Havalandırma ve fan kullanmayın. Toz varsa hava akımı lifleri başka bölümlere taşır.
4. Uzaktan fotoğraf çekin. Malzemenin genel görünümünü ve hasarlı bölümü gösteren birkaç fotoğraf ilk değerlendirme için yeterlidir.
5. Tadilatı durdurun. Bir usta çalışıyorsa, şüpheli malzemeye müdahale etmeden işi bekletmesini isteyin.
6. Uzman görüşü alın. Fotoğrafları gönderin; gerekirse lif yayılımını önleyen yöntemlerle numune alınır ve analiz yapılır.

Yapılmaması gerekenler

• Kırmak, delmek, zımparalamak, taşlamak — lif çıkışının en büyük nedenleri.
• Süpürgeyle toplamak — sıradan elektrikli süpürgeler ince lifleri tutamaz, havaya geri verir. Kırık parçalar varsa üzerlerini nemli bir örtüyle kapatın ve uzmana bırakın.
• Basınçlı suyla yıkamak — özellikle eternit çatılarda yüzeydeki lifleri serbest bırakır.
• Çöpe ya da moloza atmak — asbestli malzeme tehlikeli atıktır; evsel atıkla ya da inşaat molozuyla karıştırılamaz.
• Kendi başınıza sökmek — asbest sökümü, asbest söküm uzmanı nezaretinde eğitimli ekiplerce ve mevzuata uygun bir iş planıyla yapılır. Bkz. asbest söküm ve bertaraf süreci.

Oda oda: nerede ne yapılmamalı?

Evin her bölümünde şüphe farklı malzemelerde ortaya çıkar ve riskli olan hareket de farklıdır. Hangi malzemelerin şüpheli olduğunu ayrıntılı olarak binada asbest nerelerde bulunur yazımızda anlattık; burada gündelik işlerde nelere dikkat edeceğinizi özetliyoruz.

Çocuklar ve evcil hayvanlar

Kırık ya da tozuyan bir malzeme varsa, çocukların ve evcil hayvanların o bölüme girmemesi en basit ve en etkili önlemdir. Bahçede ya da çatı altında dağılmış kırık levha parçaları, oyun alanı olarak kullanılmamalıdır. Evcil hayvanların tozlu alana girip çıkması, tozun evin diğer bölümlerine taşınmasına yol açabilir; bu yüzden alanı kapatmak, hayvanı yıkamaya ya da tozu silmeye çalışmaktan daha doğrudur. Çocuğunuzun ya da kendinizin sağlığıyla ilgili bir endişeniz varsa bir hekime danışın.

Kiracıysanız ya da ev sahibiyseniz

Kiracıysanız: Şüpheli malzemeye kendiniz müdahale etmeyin. Fotoğraflarla birlikte ev sahibine yazılı olarak bildirin; tadilat yapılacaksa, işe başlamadan önce malzemenin değerlendirilmesini isteyin.

Ev sahibiyseniz: Kiracınızdan gelen bildirimi ertelemeyin. Önce malzemenin durumunu değerlendirtin; sağlam ve dokunulmayacak bir malzeme için çoğu zaman yerinde bırakmak ve durumunu izlemek yeterlidir. Hasarlı bir malzeme ya da planlanan bir tadilat varsa profesyonel tespit yaptırın. Değerlendirme sonucunu kiracınızla paylaşmak, gereksiz endişeyi de ortadan kaldırır.

Apartman yönetimi ne yapmalı?

Asbest şüphesi bir dairenin değil ortak alanın konusuysa (kazan dairesi, çatı, baca, sundurma) karar yönetimindir:

1. 01

   Alanı kapatın

   Hasarlı malzeme varsa ilgili ortak alana girişi sınırlayın ve bir uyarı notu asın.

2. 02

   Kat maliklerini bilgilendirin

   Ne görüldüğünü, hangi adımın atılacağını sakin ve açık bir dille paylaşın.

3. 03

   Değerlendirme yaptırın

   Fotoğraflarla ön görüş alın, gerekiyorsa asbest tespiti yaptırın.

4. 04

   Sonuca göre karar alın

   Asbest tespit edilirse söküm ya da yerinde bırakma kararını ve maliyetini toplantı gündemine taşıyın.

5. 05

   Belgeleri saklayın

   Tespit raporu, varsa söküm ve atık belgeleri apartman dosyasında durmalıdır; ileride kentsel dönüşümde de işe yarar.

Ustaya ne söylemeli?

Tadilata başlayacak usta ya da tesisatçıya, şüpheli malzemeyi işin başında göstermek birçok sorunu önler. Şunları açıkça söyleyin:

• "Bu malzemenin asbest içerip içermediği belli değil; sonuç gelene kadar dokunmayın."
• "Delme, kesme ya da kırma gerekiyorsa işi bu bölümde durdurun."
• "Sökülen parçaları moloza karıştırmayın; ayrı bırakın."

Ustanın "bir şey olmaz, yıllardır söküyoruz" yaklaşımı ne sizi ne de ustanın kendisini korur. Asbest sökümü, mevzuat gereği asbest söküm uzmanı nezaretinde yapılan ayrı bir iştir.

Yaygın yanlış bilinenler

• "Boyarsam sorun kalmaz." Boya, sağlam bir yüzeyi bir süre koruyabilir; ancak hasarlı bir malzemeyi güvenli hâle getirmez ve sonraki sökümü zorlaştırabilir.
• "Islak bezle silersem geçer." Kırık parçaların etrafındaki tozu kendiniz temizlemeye çalışmak, lifleri yaymanıza neden olabilir.
• "Birkaç levhayı çöpe atsam kimse fark etmez." Asbestli malzeme tehlikeli atıktır; nasıl yönetildiğini asbestli atık bertarafı yazımızda anlattık.

"Bir kez temas ettim, ne olur?"

Bu sık sorulan ve anlaşılır bir endişedir. Asbestle ilişkili hastalıklar, çoğunlukla uzun süreli ya da yoğun maruziyetle ilişkilendirilir ve maruziyetten yıllar sonra ortaya çıkar. Kısa süreli bir temas sonrasında yapılacak en doğru şey, maruziyeti tekrarlamamak ve kaynağı kontrol altına almaktır. Sağlığınızla ilgili bir endişeniz varsa, maruziyetin nasıl olduğunu anlatarak bir hekime danışın. Bu sayfa tıbbi tavsiye yerine geçmez.

Hangi durumda profesyonel tespit?

• Yapınız asbest yasağından önce yapıldıysa ve kapsamlı bir tadilat planlıyorsanız
• Eternit çatınız yıpranmış, kırılmış ya da üzerinde çalışılacaksa
• Eski kazan, baca veya boru yalıtımı sökülecekse
• Bir malzemenin hasarlı olduğunu ve tozuduğunu fark ettiyseniz

Kullanımdaki evler ve işyerleri için asbest tespiti, çatılar için eternit çatı söküm sayfalarımıza bakabilirsiniz. Asbestin evde en sık nerede çıktığını binada asbest nerelerde bulunur yazımızda listeledik.