Bir binayı yıkmanın iki yolu vardır. Birincisi, makineyi bahçeye sokup yapıyı olduğu gibi indirmektir; bu yöntemde her şey tek bir moloz yığınında toplanır. İkincisi, yıkımdan önce sorun çıkaracak malzemeleri tek tek ayırmaktır. İkincisinin adı seçici yıkımdır.
Neyi kapsar?
Seçici yıkımda öncelik sırası tehlikeli malzemededir. Uygulamada şunlar ele alınır:
- Asbest içeren imalatlar — eternit çatı ve cephe levhaları, baca ve atık su boruları, kazan ve boru yalıtımları, bazı yer karoları ve ara levhalar. Hangi malzemenin asbestli olabileceği asbest içeren malzeme maddesinde ayrıntılı anlatılmıştır.
- Diğer tehlikeli bileşenler — yağ, yakıt ve kimyasal kalıntıları, bazı elektrikli ekipmanlar.
- Ayrı toplanması gereken atıklar — cam, ahşap doğrama, metal aksam ve benzeri geri kazanılabilir bileşenler.
Bu ayırma işi tamamlandığında geriye kalan taşıyıcı sistem, ana yıkımla indirilir.
Mevzuattaki yeri
Türkiye'de yıkım işleri Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir. Yönetmelik, asbest içeren imalatlar sökülmeden ve seçici yıkım yapılmadan ana yıkıma geçilemeyeceğini açıkça belirtir; yıkımdan önce asbest envanteri çıkarılmasını da zorunlu tutar. Yıkıntı atıklarının ayrı toplanması ise Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği kapsamındadır; bu yönetmelik asbestin ayrı toplanmasını öngörür.
Neden önce söküm, sonra yıkım?
Sıralamanın teknik bir nedeni vardır. Asbestli bir levha makineyle kırıldığında lifler havaya karışır ve o noktadan sonra kontrol edilebilir bir durum kalmaz. Ayrıca kırılan malzeme molozun içine dağılır; bu durumda yalnızca birkaç metrekarelik levha yüzünden yüzlerce tonluk yıkıntı atığı sorunlu hâle gelebilir.
Sökümün önce yapılması, bu iki riski de ortadan kaldırır. Malzeme bütün hâlde inerse hem lif salımı en aza iner hem de atık miktarı öngörülebilir kalır.
Nasıl planlanır?
Seçici yıkımın planı, sahada doğaçlama kurulmaz. Sıra şöyledir: yapıda asbest envanteri çıkarılır, envanterdeki her kalem için yöntem belirlenir ve bu yöntemler söküm iş planına yazılır. Gevrek malzemeler ayrı ele alınır; hangi malzemelerin gevrek sayıldığı sökümün zorluğunu ve alınacak önlemleri doğrudan etkiler.
Söküm sırasında envanterde görünmeyen şüpheli bir malzeme çıkarsa iş durur; malzeme değerlendirilir, plan ona göre yenilenir.
Sık Sorulan Sorular
Seçici yıkım her binada gerekir mi?
Yıkım mevzuatı, asbest içeren imalatların ana yıkımdan önce sökülmesini ve seçici yıkım yapılmasını öngörür. Yapıda asbest çıkmasa bile, tehlikeli ve ayrı toplanması gereken bileşenlerin ayrılması yıkıntı atığının doğru yönetilmesi için gereklidir.
Seçici yıkım yıkım süresini uzatır mı?
Seçici yıkım ek bir aşamadır; ancak asbest adımının yıkım takvimine baştan yazılması, toplam süreyi kısaltır. Asbestin yıkım günü fark edildiği işlerde çalışma durur, plan ve bildirim yeniden kurulur; asıl gecikme burada yaşanır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik
- Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği
- HSE — Asbestos
Mevzuat metinleri değişebilir; bağlayıcı hüküm için Resmî Gazete ve Mevzuat Bilgi Sistemi esas alınmalıdır.