Çatı levhaları kadar göze çarpmadıkları için asbestli çimento borular çoğu zaman en son fark edilen malzemedir. Oysa aynı hamurdan üretilmişlerdir: çimento ile asbest lifinin karışımı. Bodrum şaftında duran gri bir pis su borusu, bahçede kazı sırasında çıkan kalın cidarlı bir künk ya da çatıdan inen bir baca borusu, yapı asbestli çimento döneminden kalmışsa aynı şüpheyi taşır.
Bu yazıda bu boruların nerede kullanıldığını, sahada nasıl ayırt edildiğini, kırılmadan nasıl sökülmesi gerektiğini ve çıkan malzemenin nasıl yönetildiğini anlatıyoruz. İçme suyu hattı sorusuna da ayrı bir başlık ayırdık; bu konuda dolaşan bilgilerin çoğu abartılı ya da eksiktir.
Nerede kullanıldı?
Asbestli çimento boru; ucuz, hafif ve korozyona dayanıklı olduğu için uzun yıllar tercih edildi. En sık şu yerlerde karşımıza çıkar:
- Şehir içi içme suyu isale ve şebeke hatları — cadde ve sokak altındaki eski ana hatlar.
- Atık su ve yağmur suyu künkleri — bahçe, avlu ve sokak bağlantıları; halk arasında "künk" adı çoğunlukla bu borular için kullanılır.
- Bina içi pis su ve yağmur suyu iniş boruları — tesisat şaftlarında ve bodrum tavanlarında, manşonlu ek yerleriyle.
- Baca boruları — kömür ve fuel-oil dönemine ait bacalar; doğalgaza geçişte çoğu zaman yerinde bırakıldı.
- Tarımsal sulama hatları — arazi içindeki eski basınçlı hatlar ve tahliye künkleri.
- Menfez, drenaj ve kablo koruma boruları — yol ve altyapı işlerinden kalma parçalar.
Yapı içindeki diğer şüpheli noktalar için binada asbest nerelerde bulunur yazımızı okuyabilirsiniz.
Nasıl tanınır?
Görünüm kesin sonuç vermez; yalnızca şüpheyi doğru yere yöneltir. Sahada en çok işe yarayan işaretler şunlar:
| İşaret | Asbestli çimento boruda tipik görünüm | Karışabileceği ürün |
|---|---|---|
| Malzeme dokusu | Gri, mat, betona benzer ama daha ince taneli; kırık kenarında saç teli inceliğinde lifli doku | Beton büz, lifli çimento (asbestsiz) boru |
| Cidar kalınlığı | Çapına göre kalın ve sert; tırnakla çizilmez | PVC, koruge ve pik borular |
| Bağlantı biçimi | Manşon (bilezik) ve lastik contayla geçme; yapıştırma ya da kaynak izi yok | PVC yapıştırmalı, pik kurşunlu bağlantı |
| Ses | Vurulduğunda tok, kısa bir ses verir | Plastik boruların çınlayan sesi |
| Yüzey | Zeminde ve nemde yosun, kireç lekesi, yer yer pürüzlenme | — |
Boru üzerinde üretici damgası bulunabilir, ancak damganın okunması çoğu zaman mümkün olmaz. Kesin sonuç için numune alınır ve laboratuvarda PLM analizi yapılır. Numune alma ve analiz süreci için asbest analizi sayfamıza bakmanızı öneririz.
İçme suyu hattından gelen su sorun mu?
Bu, en sık sorulan ve en çok yanlış aktarılan sorudur. İki durumu birbirinden ayırmak gerekir.
Borunun sökümü ve kırılması bir solunum meselesidir. Asbestin bilinen sağlık etkileri liflerin havaya karışıp solunmasıyla ilişkilidir; kuru kesme, kırma ve taşlama bu nedenle yasaktır.
Sudaki lifin yutulması ise ayrı bir sorudur. Dünya Sağlık Örgütü'nün içme suyundaki asbest için hazırladığı değerlendirme belgesinde, solunum yoluyla maruziyetin bilinen kanserojen etkisinin aksine, içme suyuyla yutulan asbestin kanser riskini artırdığı varsayımının mevcut epidemiyolojik çalışmalarca desteklenmediği belirtilir. Aynı belgede hayvan besleme çalışmalarında da tutarlı bir tümör artışı görülmediği aktarılır ve içme suyundaki asbest için sağlık temelli bir kılavuz değer belirlenmesine gerek görülmediği sonucuna varılır. Bu değerlendirme, Dünya Sağlık Örgütü'nün içme suyu kalitesi kılavuzlarının arka plan belgeleri arasında yer alır.
Bu, "asbestli boru sorun değil" demek değildir. Şebekedeki eski hatların bakımı, tamiri ve yenilenmesi sırasında çalışanların ve çevrenin lif solumaması için önlem alınması gerekir. Panik yaratacak bir okuma da, önlemleri gereksiz gösteren bir okuma da doğru değildir. Sağlığınızla ilgili bir endişeniz varsa hekiminize danışın.
Kırılmadan söküm
Asbestli çimento boru sökümünde tek hedef vardır: malzeme bütün kalsın. Asbest Yönetmeliği uyarınca söküm işi, asbest söküm uzmanı nezaretinde eğitimli çalışanlarca ve önceden hazırlanmış bir söküm iş planı çerçevesinde yürütülür.
Envanter ve planlama
Hattın güzergâhı, çapı, uzunluğu ve ek yerleri belirlenir; miktar ve erişim koşulları plana yazılır.
Hattın devre dışı bırakılması
Su ve atık su hatlarında akış kesilir, boru boşaltılır; baca hatlarında bağlantılar ayrılır.
Nemlendirme
Boru yüzeyi ve ek yerleri düşük basınçlı su ya da bastırıcı çözeltiyle ıslatılır; kuru çalışılmaz.
Bağlantıdan ayırma
Manşon ve contalar el aletleriyle sökülür. Kesme gerekirse taşlama yerine boru kesme makası ya da düşük devirli, toz toplayıcılı yöntemler tercih edilir.
Bütün hâlde çıkarma
Boru parçaları kırılmadan, gerekirse askı ve kayışla desteklenerek çıkarılır.
Paketleme ve etiketleme
Parçalar kalın polietilene sarılır ya da sızdırmaz torbalara alınır; çift kat kapatılır ve asbest uyarı etiketiyle işaretlenir.
Alan temizliği
Kazı tabanı ve çevresi ıslak temizlikle toplanır; süpürge ve basınçlı hava kullanılmaz.
Kazıdan çıkan borularda özel bir zorluk vardır: boru çoğu zaman zaten kırıktır. Kırık parçaların bulunduğu toprak da lif içerebileceği için bu bölge ayrı ele alınır ve temizlenen parçalarla birlikte paketlenir. Yıkım işlerinde bu yaklaşımın adı seçici yıkımdır: asbest içeren imalatlar ana yıkımdan önce sökülür.
Sert ve yoğun oldukları için bu borular genellikle gevrek malzeme sayılmaz; ancak kırıldıklarında gevrek malzemeler kadar lif salabilirler. Bütünlüğü korumanın önemi buradan gelir.
Çıkan malzeme nereye gider?
Asbestli çimento borular, Atık Yönetimi Yönetmeliği'nin atık listesinde 17 06 05\* (asbest içeren inşaat malzemeleri) koduyla yer alır; yıldız işareti atığın tehlikeli atık olduğunu gösterir. Borunun üzerinde ayrı bir yalıtım varsa o kısım 17 06 01\* kapsamına girebilir.
Atık; moloza, hafriyata ya da evsel atığa karıştırılamaz. Paketlenmiş atıklar lisanslı taşıyıcıyla ve ulusal atık taşıma formu düzenlenerek yetkili tesise gönderilir. Sürecin tamamı için asbestli atık bertarafı nasıl yapılır yazımızda ayrıntı var.
Malik ve müteahhit için kontrol listesi
- Yapının su, atık su ve baca hatlarının yaşı ve malzemesi biliniyor mu?
- Şüpheli borular envantere yer, çap ve tahmini uzunluk bilgisiyle işlendi mi?
- Söküm teklifi borular için ayrı bir kalem içeriyor mu, yoksa "moloz" kalemine mi gömülmüş?
- Kazıda beklenmedik bir künk çıkarsa işin durdurulacağı sözleşmede yazıyor mu?
- Atık taşıma ve tesis kabul belgeleri size teslim edilecek mi?
Söküm hizmetinin kapsamı için asbest söküm ve bertaraf, yıkım öncesi belgelendirme için asbest envanter raporu sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Bahçede kazı yaparken künk çıktı, ne yapmalıyım?
Kazıyı durdurun, parçalara dokunmayın ve kuru hâlde toplamayın. Alanı nemli bir örtüyle kapatıp çevresine erişimi engellemek ilk adımdır. Ardından borudan numune alınıp analiz edilmesini isteyin; sonuç asbestli çıkarsa söküm ve bertaraf yetkili ekipçe yapılır. Evde yapılması ve yapılmaması gerekenleri evde asbest şüphesi yazımızda ayrıntılı anlattık.
Asbestli çimento boruyu sulama hattı olarak kullanmaya devam edebilir miyim?
Sağlam, bütün ve gömülü bir boru yerinde bırakıldığında lif salımı beklenmez; sorun kırma, kesme ve taşlama anında ortaya çıkar. Bu nedenle hattı kurcalamadan kullanmak, tamir için kesip biçmekten daha güvenlidir. Hat arızalanırsa tamiri kendiniz yapmayın.
Boruyu kırıp moloz konteynerine atsam ne olur?
Asbestli malzeme tehlikeli atıktır; moloz ve hafriyat atığıyla karıştırılamaz. Karışan tek bir boru, konteynerdeki bütün atığı sorunlu hâle getirir ve döküm alanında kabul edilmemesine yol açabilir. Kırma işleminin kendisi de lif salar.
Bina içindeki pis su borusunu tesisatçı sökebilir mi?
Asbest içeren malzemelerin sökümü, asbest söküm uzmanı nezaretinde eğitimli çalışanlarca yapılır ve önceden bir iş planı hazırlanır. Bu, sıradan bir tesisat işi değildir. Kimin söküm yapabileceğini ve hangi belgelerin sorulması gerektiğini asbest söküm uzmanı kimdir yazımızda ele aldık.
Eski bir hattın üzerine yeni boru döşenirse eski boru yerinde kalabilir mi?
Bazı altyapı uygulamalarında eski hat terk edilip yerinde bırakılabilir; bu karar, hattın durumu ve ileride kazı yapılma ihtimali değerlendirilerek ilgili idarece verilir. Yapı ölçeğinde yıkım söz konusuysa, yıkımdan önce asbest içeren imalatların sökülmesi esastır.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
- Atık Yönetimi Yönetmeliği
- WHO — Asbestos in drinking-water (WHO/HEP/ECH/WSH/2021.4)
- WHO — Guidelines for drinking-water quality, 4th ed. incorporating the 1st and 2nd addenda
- HSE — Asbestos
- U.S. EPA — Learn about asbestos
Mevzuat metinleri değişebilir; bağlayıcı hüküm için Resmî Gazete ve Mevzuat Bilgi Sistemi esas alınmalıdır.
İçerik, yürürlükteki mevzuat ve saha uygulaması değiştikçe gözden geçirilir. Sorularınız için bize yazabilirsiniz.